Kitaplar

I. Zemin

Prehistorik Dönem ve Paleolitik Katmanlar · 10 milyon yıl önce – Son Buzul Çağı

Havza suyu verir; vahayı kuracak olan insandır.

Ankara havzasının bir okyanus kabuğu üzerine, volkan külüne ve göl tortusuna oturduğunu; Sinap Tepe'de bulunan Ankarapithecus meteai'nin, bugünkü bozkırın yerinde bir zamanlar galeri ormanları olduğunu gösterdiğini; ve Paleolitik avcıların yüz binlerce yıl boyunca havza merkezinden yirmi kilometreden fazla uzaklaşmadığını göreceksiniz.

Su geçirmeyen taban kayası, suyu yüzeye yakın tutar.

Ankara'nın ilk sakinlerini burada tutan manzara değil, bu hidrolik avantajdı.

NEYE BAKACAKSINIZ

Çubuk Çayı'nın üç kademeli terasları · Eti Yokuşu'nda Neandertal elinden çıkmış Levallois aletleri · Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde Ankarapithecus kafatası.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Sandviç — ofiyolit, andezit, teras, toprak: dört katmanlı bir kesit.
• Ankara Maymunu — on milyon yıllık bir kafatası ve kaybolmuş bir orman.
• Taş — Macunçay'ın el baltalarından Gavin'in ince bıçaklarına üç alet geleneği.

II. Şebeke

Hattiler ve Hitit Dönemi Ankara'sı · MÖ 3000 – 1200

Merkez olmadan vazgeçilmez olmak.

Ankara'nın ilk kez bir metal ve ticaret havzası olarak örgütlendiğini; Atatürk'ün şahsen başlattırıp finanse ettiği Ahlatlıbel kazısının güneş kurslarını ve damga mühürlerini; ODTÜ kampüsünün altındaki Koçumbeli köyünü; ve Bitik'te ortaya çıkan kabartmalı kült kabını göreceksiniz.

Ankara bu çağda başkent değildi, ama vazgeçilmezdi: başkalarının ağında bir üretim, geçiş ve garnizon düğümü. Bu rol, sonraki her çağda yeniden sınanacak.

NEYE BAKACAKSINIZ

Haymana Gavurkale'deki Hitit tanrı kabartmaları · Bitik Vazosu · Ahlatlıbel ve Koçumbeli buluntularının iki ayrı müzedeki vitrinleri.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Kalay — bakırı bronza çeviren ithal bir maden ve uzun bir tedarik yolu.
• Kazılar — Ahlatlıbel, Koçumbeli, Bitik: aynı "Ankara Grubu"nun üç yüzü.
• Arşiv — "tarihi kazananlar yazar" sözünün istisnası olarak anılan Hitit kayıtları.
• Garnizon — Hitit İmparatorluğu'nun lojistiğinde Ankara'nın yeri.

III. Tepe

Frigya Krallığı ve Gordion Aksı · MÖ 8. – 7. yüzyıl

Toprak, iki bin yedi yüz yıl sonra bu odaları yeniden verecekti.

Ankara'nın başkent Gordion'un ikinci kutbu olarak kurulduğunu; Frig izlerinin Hacı Bayram Tepesi'nde ve seramik fırınlarında nasıl okunduğunu; ve ahşap mezar odalı tümülüslerin —Anıtkabir'in bugün oturduğu Rasattepe'dekiler dahil— nasıl inşa edildiğini göreceksiniz.

Efsane ile arkeolojik veri ayrı tutulur. Kral Midas'ın adı da, bir tümülüsün statik hesabı da kendi dayanağıyla anlatılır.

NEYE BAKACAKSINIZ

Gordion'daki Midas Tümülüsü ve ahşap mezar odası · iç kalenin taş saray kapısı · Rasattepe tümülüslerinin yerleri.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Hat — Gordion'dan Ancyra'ya uzanan tahkimat hattı.
• Kent altı — Hacı Bayram Tepesi'nde Frig katmanı.
• Tümülüs — toprak, taş ve ahşaptan bir mezar mühendisliği.

IV. Kale

Galat Hakimiyeti ve Ancyra'nın Dönüşümü · MÖ 3. – 1. yüzyıl

Her yeni gelen, öncekinin bıraktığı zeminin üzerine kurar.

Avrupa'dan gelen Kelt boylarının Anadolu'ya yerleştiğini ve Tektosagların Ancyra'yı başkent yaptığını; Galatların kayalara oyulmuş sığınaklarla ve harçsız kuru taş duvarlarla nasıl tahkim ettiğini; ve bir Kelt kültürünün Akdeniz dünyasıyla nasıl harmanlandığını göreceksiniz.

Göçmen bir kavim, bulduğu zemini kendi savunma mantığıyla yeniden kullanır. Bölüm, son Galat kralı Amyntas'ın ölümüyle Roma'ya açılır.

NEYE BAKACAKSINIZ

Güdül'de Kirmir Çayı kıyısındaki İnönü Mağaraları: kayaya oyulmuş merdivenler, gözetleme pencereleri · Ayaş ve Kalecik'teki kale kalıntıları.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Göç — Kelt boyları ve Tektosagların başkenti.
• Tahkimat — Hellenistik taktik ve Galat sur mühendisliği.
• Karışım — Kelt kültürü Akdeniz'le buluşunca.

V. Konfor

Roma Eyalet Başkenti · MÖ 25 – MS 4. yüzyıl

Kurulan konfor, onu koruyan düzen ayakta kaldıkça yaşar.

Ancyra'nın Galatya eyaletinin başkenti ilan edildiğini; Augustus'un kendi icraatlarını anlattığı metnin (Res Gestae) en eksiksiz kopyasının Ulus'taki tapınağın duvarlarında durduğunu; ve hamamın yerden ısıtma sistemini, tiyatroyu ve yolları göreceksiniz.

Roma, kenti kale tepesinden ovaya indirdi; açık, savunmasız ve konforlu bir kent kurdu. Ama bu konfor, ancak güvenlik şemsiyesi ayakta kaldıkça sürdü.

NEYE BAKACAKSINIZ

Augustus Tapınağı'ndaki Grekçe ve Latince yazıt satırları · Roma Hamamı'nın tuğla ayakları (hypocaust) · tiyatronun andezit basamakları · Julianus Sütunu.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Metropolis — Ancyra'nın eyalet başkenti oluşu.
• Yazıt — bir imparatorun kendi kaleminden icraat listesi.
• Altyapı — su, hamam, yol: Roma kamu mühendisliği.
• Çeper — Nallıhan, Beypazarı ve Haymana'da Roma.

VI. Sur ve Lonca

Bizans, Selçuklu ve Ahiler Dönemi · 4. yüzyıl – 1354

Bir çağın konforu, bir sonrakinin zırhı oldu.

Kuşatmalar başlayınca kentin yeniden kale tepesine çekildiğini; surlara Roma sütunlarının ve mermer lahitlerin yapı taşı olarak gömüldüğünü; ve 1290–1354 arasında Ankara'yı bir hanedan yerine esnaf loncalarının yönettiğini —Ahi Cumhuriyeti'ni— göreceksiniz.

Aynı mühendislik aklı bu kez konfor için değil, hayatta kalmak için çalışır. Seymenlik ise buradan Cumhuriyet'e kadar uzanan bir miras bırakır.

NEYE BAKACAKSINIZ

Kale surlarına saplanmış Roma sütunları ve lahit parçaları · Aslanhane Camii'nin ahşap sütunları ve ceviz kündekari minberi.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Devşirme — eski kentin taşlarıyla örülen yeni sur.
• Selçuklu — ilk İslami yerleşim dokusu.
• Ahiler — hanedansız bir şehir yönetimi ve esnafın milisleri.

VII. Sof

Osmanlı Klasik ve Eyalet Dönemi · 1402 – 19. yüzyıl

Suyu tutan kazanır.

1402 Ankara Savaşı'nı arazi, ikmal ve su üzerinden; tahrir defterleri ile şer'iyye sicillerinden okunan bir nüfusu; ve Ankara keçisinin tiftiğinden dokunan sofun nasıl dünya çapında bir ticaret tekeline dönüştüğünü göreceksiniz.

Lonca, vakıf ve kervan üçgeni yüzyıllarca dengede kaldı. Bölüm, Avrupa'nın buharlı tezgâhlarının bu tekeli kırdığı yerde biter.

NEYE BAKACAKSINIZ

Mahmut Paşa Bedesteni'nin on kubbesi (bugün Anadolu Medeniyetleri Müzesi) · Çengel Han'ın tonozlu depoları · Sulu Han'ın avlusundaki köşk mescit.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• 1402 — bir savaşın topoğrafyası ve lojistiği.
• Defterler — rakamlarla Osmanlı Ankara'sı.
• Sof — bir kumaş neden küresel bir fenomendi?
• Hanlar — ticaretin mimarisi.

VIII. Ray

19. Yüzyıl Modernleşmesi ve Demiryolu Aksı · Tanzimat'tan Milli Mücadele'ye

Ray Ankara’ya hız getirdi, ama kenti ikiye böldü.

Tanzimat'la birlikte Angora Vilayeti'nin yeniden örgütlendiğini; 1892'de demiryolunun Ankara'ya ulaşmasını; ve istasyonun kalenin eteğine değil ovaya kurulmasıyla kentin "Yukarısı" ve "Aşağısı" olarak ikiye ayrıldığını göreceksiniz.

Vilayet bürokrasisi, ray ve istasyon, bilmeden bir başkentin altyapısını önceden hazırladı.

NEYE BAKACAKSINIZ

Direksiyon Binası'nın taş ve ahşap kesiti · orijinal makaslar, raylar, telgraf hatları · Taş Mektep'in andezit giriş revakları.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Vilayet — idari ve mekânsal dönüşüm.
• 1892 — lojistik devrim.
• Yarılma — Kaleiçi ile istasyon arasında bölünen kent.
• Salnameler — rakamlarla sanayi ve nüfus.

IX. Karar

Milli Mücadele ve Cumhuriyet'in Kuruluş Dönemi · 1920 – 1950

Katman katman biriken her şey, bu kararın girdisi oldu.

Heyet-i Temsiliye'nin 27 Aralık 1919'da Ankara'ya gelişini; kiremit bulunamayınca halkın kendi evlerinin çatısından söktüğü kiremitleri elden ele taşıyarak Meclis'in çatısını örttüğünü; Sakarya'nın ikmal hatlarını; ve 13 Ekim 1923'teki başkent kararının gerekçelerini göreceksiniz.

Hukuki ve siyasi zafer kazanıldı. Ama kerpiç evler, sıtmalı bataklıklar ve kontrolsüz nüfus için henüz hiçbir mekânsal çözüm yoktu.

NEYE BAKACAKSINIZ

I. Meclis salonunun farklı evlerden toplanmış kiremitleri ve el yapımı sac avizeleri · Ziraat Mektebi'nin telgraf odası · Polatlı Duatepe'deki orijinal siper hatları.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Varış — Ankara neden seçildi?
• Meclis — malzeme kıtlığında iki bina.
• Sakarya — Polatlı ve Haymana aksında savaşın lojistiği.
• Başkent — kararın hukuki ve jeopolitik gerekçesi.

X. Plan

Jansen Planı ve Erken Cumhuriyet · 1924 – 1950

Bugünkü Ankara, plan ile hayat arasındaki bir asırlık pazarlığın tortusudur.

Lörcher planından Jansen planına geçişi; eski kent Ulus ile yeni kent Yenişehir'in karşılıklı duruşunu; bataklığın kurutulup Sıhhiye'ye dönüşmesini; Saraçoğlu Mahallesi'ni; ve öğrencilerin kendi elleriyle inşa ettiği Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü'nü göreceksiniz.

Kâğıt üzerindeki plan ile onu her gün aşındıran nüfus ve rant baskısı arasındaki gerilim burada başlar. Bugünkü Ankara, bu bir asırlık pazarlığın tortusudur. Bölümde yazarın kendi notu da var: Saraçoğlu'nda geçen on üç yıl.

NEYE BAKACAKSINIZ

Hasanoğlan'ın taş taş örülmüş amfitiyatrosu · Saraçoğlu evlerinin ahşap saçakları · Etimesgut'taki erken Cumhuriyet uçak hangarları.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• İki plan — Lörcher'den Jansen'e.
• İki kent — Ulus ve Yenişehir.
• Mahalle — Bakanlıklar ve ilk toplu konut deneyimi.
• Köy Enstitüsü — kendi kendine yeten bir yerleşke.
• Çiftlik — Atatürk Orman Çiftliği ve kentin yeşil sınırı.

XI. Hafıza

Anıtsal Mimari ve Anıtkabir · 1942 – 1953

Toprak yine bir kaydı geri verir.

Anıtkabir'in yapıldığı Rasattepe'nin aslında Frig tümülüsleriyle dolu bir mezar alanı olduğunu ve 1945'te inşaat sürerken orada kazı yapıldığını; 1942'deki yarışmaya gelen 49 projeden Emin Onat ile Orhan Arda'nın tasarımının nasıl seçildiğini; ve 10 Kasım 1953'teki büyük nakli göreceksiniz.

Aynı tepe, üç bin yıl arayla aynı görevi üstlendi: bir toplumun kendini taşa emanet ettiği yer oldu.

NEYE BAKACAKSINIZ

Aslanlı Yol'un dar ve gölgeli 262 metresi, ardından birden açılan Tören Meydanı · kulelerin adları · Şeref Holü ve müze.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Rasattepe — anıttan önceki mezarlık.
• Yarışma — 49 proje, bir seçim.
• Nakil — 1953 ve tahnit.
• Sembol — vatan toprağı.
• Ritim — sıkışma ve genişleme: bir anıtın mühendislik okuması.

Ek · Vitrin

Müze ve Saha Rehberi · kitabın sonunda, başvuru için

Kitabın bölümler boyunca anlattıklarını bugün nerede görebileceğinizi göreceksiniz: Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nin seksiyonlarını, Roma Hamamı'nı, iki Meclis binasını, kale surlarını, Aslanhane'yi ve Hasanoğlan'ı. Bugün kullanılmayan tarihsel terimlerin sözlüğü de bu bölümde.

Her vitrin, bir saha noktasına ve bir kitap bölümüne bağlanır. Bir bilgiyi üç yerden birden sınamak, okuru kitabın kendi doğrulama disiplinine ortak eder.

NEYE BAKACAKSINIZ

Müze vitrini · saha noktası · kitap bölümü: üçünü aynı satırda eşleştiren bir çapraz doğrulama tablosu.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Müze — Paleolitik'ten Hitit'e bir yürüyüş.
• Hamam — Roma'nın su ve ısı mühendisliği yerinde.
• Meclisler — Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet müzeleri.
• Kent — surlar, Aslanhane, Hasanoğlan.
• Sözlük — unutulmuş kelimeler.

1. Tohum

1453-1481 · Bir tepe, bir derviş, bir ferman

İstanbul düştüğünde Galata'nın kılıçla değil bir kâğıtla teslim edildiğini; padişahın “yıkup harâb itmeyem” diye söz verdiği bir şehri; Galata surlarının dışında, bağların ve mezarlıkların arasında bir derviş zaviyesini; ve bir kış günü o zaviyeye sığınan bir şehzadenin yıllar sonra bu tepeye bir mektep kurdurmasını okuyacaksınız.

Bir kulübün kökü, bir oyundan çok daha eskidir. Bu bölüm, Galatasaray adının taşıdığı toprağın hikâyesidir.

NEYE BAKACAKSINIZ

1 Haziran 1453 ahidnâmesinin maddeleri · 1476 tarihli vakfiye kaydı · Tomtom'da hâlâ duran Gül Dede'nin mezar taşı · bir rivayetin taze gül fidanları.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Galata'nın sessizliği — fethin üçüncü günü bir şehrin teslimi.
• Kâğıttaki şehir — ahidnâmenin saydıkları: bağ, kilise, gemi, çocuk.
• Defter — 1455 sayımı ve Galata'nın ayrı hukuku.
• Kulübe — kış, şehzade ve bir dervişin isteği.
• Zaviye ve taş — gelene geçene açık bir kapı, üç yüz yıllık bir boşluk.
• Ferman — 1481'de tepenin adı konur: Galata Sarayı.

2. Dört Asır

1481-1905 · Mektep, isyan, yangın ve dört yüz dokuz öğrenci

Galata Sarayı'nın dört yüz yılda kaç kez kapanıp yeniden açıldığını; içoğlanlarının bir isyanda yeniçeri ağasını kapıdan kovduğunu; binanın medrese, mektep, tıp okulu olduğunu ve yandığını; ve 1868'de açılan Mekteb-i Sultânî'nin ilk gününde aynı sıralara altı ayrı cemaatin çocuğunun oturduğunu okuyacaksınız.

Süreklilik bir kurumun değil, bir yerin hikâyesidir. Bina yanar, işlev değişir, isim değişir; tepe aynı kalır.

NEYE BAKACAKSINIZ

1648 isyanı · 1675'te dağıtılan mektep · 1848 yangını · 1 Eylül 1868'in öğrenci dökümü · okula giren ilk jimnastik hocası.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Kapalı yüzyıllar — belgenin sustuğu ilk dönem.
• Kuru ekmek — 1648'de tayinini alamayan çocukların isyanı.
• Dağılış — 1675, bostancılar ve bir müderris.
• Dönüş — kırk yıl sonra yeniden mektep.
• Yangın — 1848 ve Tıbbiye'nin sonu.
• 409 — 1 Eylül 1868, Mekteb-i Sultânî'nin ilk sabahı.
• Beden — Mösyö Curel ve kırk beş yıl ders veren Faik Üstünidman.

3. Doğuş

1905-1908 · Teneffüste bir top, annelerin diktiği formalar

Galatasaray'ın bir sınıfta, bir edebiyat dersinde kurulduğunu; o yıllarda Türk çocuklarının futbol oynamasının hafiyelere jurnallendiğini; ilk formaların evlerde annelere ve kardeşlere diktirildiğini; adın bir İngiliz gazetesinin ısrarıyla mı yoksa seyircinin bir yakıştırmasıyla mı konduğunu; ve sarı ile kırmızının Bahçekapı'daki bir kumaşçının tezgâhında nasıl bulunduğunu okuyacaksınız.

Bir kimliğin doğuşu. Ad, renk, oyun — hepsi bir avuç mektepli çocuğun elinden çıkar.

NEYE BAKACAKSINIZ

kurucu beyanat · kulübün iki numaralı üyesinin imzalı daktilo hatırası · The Levant Herald · “saka kuşunun başı ile kanadının” rengi · ilk kaptanın kayıp izi.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Kaputlar — teneffüs futbolu ve kırılan camlar.
• Jurnal — top endaht eden Jön Türkler ve gizli vapur yolculukları.
• Beyanat — İngilizler gibi toplu oynamak, bir renge ve bir isme sahip olmak.
• Gelmeyen rakip — Moda'nın gelmediği gün oynanan ilk maç.
• İsmin iki hikâyesi — gazete mi, seyirci mi.
• Yanko'nun dükkânı — sarı-lacivertten sarı-kırmızıya.
• Boris — kuruluş belgesinde beş numara, sonra bir boşluk.
• Yangın ve Meşrutiyet — yanan defterler, gizli oyla seçilen ilk yönetim.

4. Ateş

1908-1923 · Şilt, siper ve işgal

Galatasaray'ın İstanbul Ligi'ni üst üste kazandığını ama ligin şildinin bugün başka bir müzede durduğunu; oyuncu bulunamayıp Alman askerleriyle sahaya çıkıldığı bir günü; Çanakkale'den yazılan bir mektupta bir Alman neferin Galatasaray'ın maçını bilmesini; ve işgal altındaki İstanbul'da bir Fransız garnizonuna karşı oynanan maçın ikinci yarısını o ordunun subayının yönettiğini okuyacaksınız.

Savaş, bir mektep takımını bir kuşağın kaderine bağlar. Oyuncular cepheye gider; bazıları dönmez.

NEYE BAKACAKSINIZ

mütedavil şilt ve on gümüş levha · 12 Şubat 1911'de altıya on başlayan maç · Hasnun Galib'in siper mektubu · Cuma Ligi ile Pazar Ligi · Papazın Çayırı.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Şilt — on sezonun kuralı ve kimde kaldığı.
• Altıya on — kalecinin sakatlandığı gün sırayla kaleye geçenler.
• Siper — 25 Mart 1915, Çanakkale'den bir mektup.
• Cuma — Türk kulüplerinin kendi günü, kendi ligi.
• Askerler — kadrosu cepheye giden bir takımın hükmen yenilgisi.
• Garnizon — 6 Ocak 1920, Bakırköy Çayırı.
• Çayır — ilk derbinin oynandığı yer, bugünkü hâli.
• Letafet — 1923'te kurulan federasyon.

5. Kuruluşun Kulübü

1923-1959 · Bölünme, kuraklık ve dönüş

Galatasaray'ın 1933'te kendi içinden bölündüğünü ve ayrılanların rakip bir kulüp kurduğunu; o kulübün adının neden “Sarı-Kırmızı” olamadığını; bir futbol kavgasının ardından başbakanın tebliğ yayımladığını; on yedi yıl şampiyonluk görmeden geçen yılları; bir kararla kaçırılan bir şampiyonluğu; ve Metin Oktay'ın Galatasaray'a nasıl geldiğini okuyacaksınız. Bir kulübün en zor düşmanı bazen kendi içindedir. Bu bölüm, ayrılığın ve sabrın hikâyesidir.

NEYE BAKACAKSINIZ

1933 kongresi ve “futbolcu para kazanmalı mı” sorusu · ayvalarla karşılanan bir takım · 4 Temmuz 1937 ve 27 Temmuz tebliği · 8 Nisan 1951 · soyunma odasında bir uğur ritüeli.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Bölünme — 1933, istifalar ve doğmadan ölen bir kulüp adı.
• Ayvalı maç — 1 Aralık 1935.
• Kaldırım kavgası — 4 Temmuz 1937 ve devletin sesi.
• Kuraklık — 1932'den 1949'a.
• Bir kararla — 8 Nisan 1951 ve kaçan şampiyonluk.
• Profesyonel — on sekiz yıl sonra cevaplanan soru.
• Kral geliyor — Metin Oktay ve onu takıma aldıran santrfor.
• Bükreş — Avrupa'daki ilk seferin bir galibiyet ve bir vedayla bitmesi.

6. Direniş

1959-1988 · Millî Lig, ağları delen gol ve yazı-tura

Türkiye'nin ilk profesyonel liginin yarısı boş bir tribünle başladığını; Metin Oktay'ın ağları delen golünü radyonun nasıl anlattığını; ilk Millî Lig şampiyonluğunun Metin Oktay'sız geldiğini; bir sezonda atılan yüz beş golü; Avrupa'da bir kez yazı-turayla elenip ertesi yıl yazı-turayla tur atlamayı; ve şike tespitlerinin, hükmen kararların, mahkeme dönüşlerinin futbolu nasıl şekillendirdiğini okuyacaksınız.

Başarı ve kuşku aynı sahada yürür. Bu bölüm, kanıtın gücü kadar sert konuşur; elindeki belgeden fazlasını söylemez.

NEYE BAKACAKSINIZ

10 Haziran 1959 · golün asistini yapan unutulmuş bir Samsunlu · Roma ve Viyana'da atılan para · her sezonun puan tablosu.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Boş tribün — 21 Şubat 1959'da başlayan lig.
• Ağları delen gol — Mithatpaşa, otuz dokuzuncu dakika.
• Kral'sız şampiyonluk — 1961-62.
• Yüz beş — 1962-63 ve Avrupa'da ilk çeyrek final.
• Roma'da yazı-tura — 1963.
• Viyana'da yazı-tura — 1964.
• Kayıt ve karar — şike tespitleri, hükmen maçlar, mahkemeler.
• Metin, Ali, Feyyaz — üç kuşağın golcüleri.

7. Zirve

1988-günümüz · Avrupa ve yıldızlar

Galatasaray'ın Avrupa'nın büyükleriyle aynı masaya nasıl oturduğunu; Kopenhag'da kaldırılan kupanın arkasındaki yılları; Avrupa Süper Kupası'nı; ve dördüncü yıldıza uzanan yolu okuyacaksınız.

Beş yüz yetmiş yıllık bir hikâyenin bugüne ulaştığı yer. Zirve, tepenin kendisidir.

NEYE BAKACAKSINIZ

Avrupa'daki büyük geceler · 17 Mayıs 2000 · Monako'da kazanılan Süper Kupa · yıldızlar.

BÖLÜMÜN BİRİMLERİ

• Avrupa'nın kapısı — 1988 ve sonrası.
• Terim — bir teknik direktör, bir kuşak.
• Kopenhag — 17 Mayıs 2000.
• Monako — Avrupa Süper Kupası.
• Yıldızlar — şampiyonlukların sayısı ve dördüncü yıldız.
• Bugün — tepeden bakınca.

GİRİŞ

Müzeye girmeden önce

Bir ağıt tabletinin önünde durmak

BU ODADA

Kitap tek bir sahneyle açılır: yıkılmış bir kent için yazılmış bir ağıt tableti. Okur ilk kez bir nesneye “bunu kim, hangi korkuyla yazdı?” diye bakmayı öğrenir. Göz burada kazanılmaya başlanır. Tarihin kimin yazdığına bağlı olduğu da ilk kez bu sahnede görünür.

DUYGU DURUMU

Yapan: kaybın ve anlamsız yıkımın karşısındaki çaresizlik. — Bugün: felaketi açıklama, bir sebep ve bir suçlu bulma ihtiyacı.

SAHNEDE NE ARARSIN

Tabletin kendisi, ağıtın yazıldığı kent, ağıtı okuyan kişi.

BİR YOLCULUK

Bir ağıtın içindeki rüzgâr: Ur'un yıkımını anlatan tabletten bugünün felaket haberlerine — felaketi hep galibin kalemi anlatır.

SEMBOLLER (2)

• Kötülük Rüzgârı — Ur'un yıkımı için yazılan ağıt; kitabın ilk sahnesi.
• Rüzgârın Yönü — Felaketin kimin lehine anlatıldığı: galibin kalemi.

BÖLÜM 1

Atölyede

İnsanın yapılışı

BU ODADA

İnsan neyden yapıldı, neden yapıldı? Kil, tanrı kanı, kaburga, bir isim. Bu bölümde okur, yaratılış sahnelerinin ve kil figürinlerin önünde ne gördüğünü öğrenir; insanı yapan elin aslında neyi anlatmak istediğini okur.

DUYGU DURUMU

Yapan: yaratılmış olmanın ve bir amaç için var olmanın ağırlığı. — Bugün: “Ben neden varım, kime aitim?” sorusu.

SAHNEDE NE ARARSIN

Kil, su, yaratan el, figürin, verilen ad.

BİR YOLCULUK

Kaburgadan doğan kadın: Sümer'in kelime oyunundan Orta Çağ tablolarında Âdem'in yanından çıkan Havva'ya.

SEMBOLLER (6)

• Tanrı Özü ve Kil — İnsanın bir tanrının kanıyla karılmış kilden yapılması.
• Adamu / Adam — Topraktan gelen isim; kahvedeki amcanın adındaki toprak.
• Nin-ti — Kaburga ile hayatın aynı kelime olduğu bir yazıcı şakası.
• Havva — Aynı kalıptan çıkan ikinci isim.
• Kusurlu Prototipler — Sarhoşken yapılan altı “yanlış” insan — kusurun da bir yeri olduğu.
• İgigi İsyanı — İnsan neden yaratıldı: tanrıların yükünü taşımak için.

BÖLÜM 2

Bahçede

Ölümsüzlük ve yasak

BU ODADA

Cennet bir bahçedir; ortasında bir ağaç, dibinde bir yılan, dalında bir kuş. Okur bu bölümde bahçe tasvirlerinde, hayat ağacı motiflerinde ve yılan figürlerinde neyin kaybedildiğini, neyin yasaklandığını görmeyi öğrenir.

DUYGU DURUMU

Yapan: ölümlü olmanın yarası, kaçırılan bir fırsatın pişmanlığı. — Bugün: kaybedilmiş masumiyet ve “bir zamanlar her şey güzeldi” özlemi.

SAHNEDE NE ARARSIN

Ağaç, yılan, kuş, bekçi, meyve, ırmaklar.

BİR YOLCULUK

Kutsal ağaç: Mezopotamya'nın hayat ağacından Orta Asya'nın Bayterek'ine, Selçuklu çinisine ve bugün yerdeki kilime.

SEMBOLLER (8)

• Edin → Eden — Bozkırın adından cennet bahçesine.
• Bahçe, Yılan ve Bekçi — Üç ayrı parçadan kurulan bir sahne.
• Kutsal Ağaç, Yılan ve Kuş — Aynı ağacın farklı kültürlerdeki hali.
• Adapa — Yiyerek değil, yememekle kaybedilen ölümsüzlük.
• Şifa Bitkisi — Yılanın çaldığı gençlik.
• Çiftçi ile Çoban — Kardeş kavgasından önceki münazara.
• Yılan ve İnsan — Ningişzida'nın dolanmış yılanlarından bir otomobil amblemindeki yılana.
• Enki ile Ninhursag — Bir bahçede, bir tanrının yediği yasak otlar.

BÖLÜM 3

Tapınakta

Tanrıya sunulan

BU ODADA

Bir sunak, bir içki kabı, tütsünün kokusu, kapıda bekleyen koruyucu bilgeler. Okur bir tapınak kalıntısının ya da müzedeki bir sunağın önünde, orada bir zamanlar ne yapıldığını ve neyin beklendiğini okumayı öğrenir. Sahnede eksik olan objeyi fark etmenin ilk dersi buradadır.

DUYGU DURUMU

Yapan: karşılıklılık — “ver ki verilsin”; lütuf bekleyen insanın umudu ve korkusu. — Bugün: adak, dua, “bir mum yakmak.”

SAHNEDE NE ARARSIN

Sunak, içki kabı, tütsülük, kurban, koruyucu figür, kutsal çanta.

BİR YOLCULUK

Başın üstündeki ışık: tanrıların parıltısı melammu'dan Pers krallarının kutsal ışığına, Helios'un ışınlı tacına, azizlerin halesine, minyatürlerdeki nura ve Özgürlük Heykeli'nin tacına.

SEMBOLLER (11)

• Kurban Kokusu — Tanrının burnuna giden duman.
• Banduddû — Bilgelerin elindeki kutsal çanta — Göbeklitepe'ye uzanan bir biçim.
• Balık Giysisi — Sulardan çıkan bilgeler, tapınağın koruyucuları.
• Eridu — İlk tapınak, ilk kent.
• ME'ler — Uygarlığın tanrılar katında saklanan kuralları.
• ME Çalma — Sarhoşken verilen uygarlık.
• Elin Başa Konması — Kutsamanın eli.
• Tanrı Sayıları — Rütbeyi bir rakamla anlatmak.
• Yedi Basamaklı Tapınak — Ziggurat: göğe çıkan merdiven.
• Başın Üstündeki Işık — Tanrısal parıltıdan haleye.
• Gökten Düşen Taş — Pafos'tan Emesa'ya, Pessinus'a: kutsal kara taşa duyulan saygı.

BÖLÜM 4

Sarayda

Güç ve gökten inen krallık

BU ODADA

Bir taht, bir asa, kanatlı bir disk, bir kartal. Okur saray kabartmalarında, armalarda ve bugünkü devlet sembollerinde gücün kendini nasıl anlattığını, neden hep “gökten indiğini” söylediğini okumayı öğrenir.

DUYGU DURUMU

Yapan: düzen ihtiyacı, korunma arzusu, iktidarın kendini meşru gösterme kaygısı. — Bugün: bayraklar, armalar, makamlara duyulan saygı ve korku.

SAHNEDE NE ARARSIN

Taht, asa, taç, kanatlı disk, kartal, çift taç, kral listesi.

BİR YOLCULUK

Kartal: Anzu'dan Asur kabartmasına, Hitit'in çift başlı kartalına, Selçuklu armasına ve doların arka yüzüne.

SEMBOLLER (14)

• Asa ve Taç — Krallığın gökten indiği fikri.
• Kanatlı Disk — Gökteki tanrının kralın üstündeki kanadı.
• Kartal — Anzu'dan bugünkü devlet armalarına.
• İki Toprağın Tek Tacı — Birleşmenin tacı.
• Boyunları Dolaşık Yaratıklar — İki uygarlığın aynı biçimi.
• Alalu ile Anu — Göğün tahtı için ilk kavga.
• Kumarbi'nin Tahtı — Bir tahtın bedeli.
• Naram-Sin'in Laneti — Bir imparatorluğun çöküşünü açıklama ihtiyacı.
• “Güneşim” — Bir mektup hitabının dört bin yıllık yolculuğu.
• Enmeduranki — Bilge kral.
• Kral Listeleri — Tufandan önceki on isim.
• Tohumun Kanunu — Bir hanedanın kanını saf tutma isteği.
• Kız Kaçırma — Hanedan kurmanın zorla alınmış kadınları.
• Tunç — Bir ticaret ağının tanrılara mal edilmesi.

BÖLÜM 5

Suyun kıyısında

Tufan ve kurtuluş

BU ODADA

Kaos sudur; tufan onun geri dönüşüdür. Bir tekne, salınan bir kuş, dağın zirvesi, nehre bırakılan bir sepet, suları hapseden bir ejderha. Okur tufan tasvirlerinde ve su motiflerinde yok olma korkusunu ve yeniden başlama umudunu okumayı öğrenir.

DUYGU DURUMU

Yapan: her şeyin bir anda silinebileceği korkusu; seçilmiş olma umudu. — Bugün: felaket haberleri karşısındaki çaresizlik, “kurtulan” olma arzusu.

SAHNEDE NE ARARSIN

Tekne, kuş, dağ, balık, sepet, ejderha, ocak.

BİR YOLCULUK

Kurtaran balık: tufanda yol gösteren balıktan Hint'in Matsya'sına ve ilk Hristiyanların gizli işaretine.

SEMBOLLER (12)

• Rüyada Tekne — Duvara konuşan ses.
• Kuş Salma — Barışın kanatlı habercisi.
• Geminin Ölçüleri — Üç geometri, tek sahne.
• Dağın Zirvesine Oturmak — Üç dağ, aynı an.
• Ziusudra — Tufandan kurtulan kral.
• Tannur — Suyun fışkırdığı fırın.
• Tufanda Yol Gösteren Balık — Balığın kurtarıcılığı.
• Sazdan Sepet — Nehre bırakılan bebek.
• Tiamat — Kaosun tuzlu suyu.
• Suları Hapseden Ejderha — Kuraklığın ejderhası.
• Ejderha Savaşı — Düzeni kuran kavga.
• Tanrıyla Güreş — Bir nehrin kıyısında, bir gecelik mücadele.

BÖLÜM 6

Göğe bakarken

Düzen ve kader

BU ODADA

Gökkubbe, yıldızların yolu, on iki ay, kader tabletleri. Okur bir kubbenin yıldızlarında, takvimde, saatin kadranında göğe düzen verme çabasını okumayı öğrenir.

DUYGU DURUMU

Yapan: belirsizliğe düzen getirme, geleceği bilme isteği. — Bugün: burçlar, takvimler, “kaderimde varmış.”

SAHNEDE NE ARARSIN

Kubbe, yıldız, ay, kule, tablet, basamak, sayı.

BİR YOLCULUK

Sabah yıldızı: İnanna'dan İştar'a, Astarte'ye, Afrodit'e, Venüs'e — gökteki aynı ışığın dört bin yıllık adları.

SEMBOLLER (18)

• Gökkubbe — Göğün dövülüp yayılması.
• Tiamat'ın Bölünmesi — Göğü kuran kavga: bir bedenin ikiye ayrılması.
• Kader Tabletleri — Geleceği elinde tutan tablet.
• Etana — Kartalın sırtından görülen dünya.
• On İkinin Kutsallığı — On iki burç, on iki ay.
• On İki Aylık Takvim — Her ayın kendi tanrısı.
• Altı Gün ve Yedinci Gün — Haftanın kökeni.
• Altmışlık Sistem — Saatteki yaşayan iz.
• Dünyanın Göbeği — Göğü yere bağlayan yer.
• Babil Kulesi — Göğe uzanma arzusu.
• Yedi Kollu Şamdan — Yedi ışık, yedi gök.
• MUL.APIN — Göğü üç yola bölen katalog.
• Kurayla Paylaşılan Dünya — Gök, yer ve su kurayla bölündüğünde.
• Dünyanın Dört Köşesi — Dört bölgeye bölünen harita.
• İbrahim ve Terah — Ur'dan Harran'a: ay tanrısının iki kentinde bir göç.
• Sabah Yıldızı — İnanna, İştar, Afrodit, Venüs.
• Fırtınanın Tanrısı — İşkur ve Adad'dan Teşup'a, Zeus'a; ayrı bir soydan gelen Thor ile aynı şimşek.
• Her Şeyi Gören Göz — Tanrının gözünden doların piramidine — ve üstüne yazılan efsaneye.

BÖLÜM 7

Mezarda ve yeraltında

Ölüm ve iz bırakmak

BU ODADA

Bir mezarda bulunan lir, gözün muskası, toprağa gömülen tabletler, bir yazıcının imzası. Okur mezar buluntularında ve ölü sunularında ölümün karşısında insanın neyi bırakmaya çalıştığını okumayı öğrenir.

DUYGU DURUMU

Yapan: yok olmaya karşı bir iz bırakma isteği; ölüden sonrasının belirsizliği. — Bugün: mezar taşları, fotoğraflar, “adım yaşasın” dileği.

SAHNEDE NE ARARSIN

Mezar, lir, muska, gömülü tablet, imza, yeraltının kapısı.

BİR YOLCULUK

Kötülüğe karşı göz: Horus'un gözünden Akdeniz teknelerinin pruvasındaki göze ve kapımızdaki nazar boncuğuna.

SEMBOLLER (7)

• Ölü Diriltme — Altmış dokunuşla gelen hayat.
• Ur'un Liri — Mezardan çıkan boğa başlı çalgı.
• Horus'un Gözü — Kötülüğe karşı tek bir bakış.
• Tabletleri Toprağa Gömmek — Bilgiyi toprağa emanet etmek.
• Yazıcının İmzası — Kayıt bırakma isteği.
• Erra — Yıkımın ve pişmanlığın destanı.
• Sürgün ve Af — Yeraltına inen bir tanrı ve bağışlanması.

GİRİŞ

Neden tahtaya vururuz?

Kitap tek bir hareketle açılır: iyi bir şey söylediğimiz anda elimizin kendiliğinden bir tahtaya uzanması. Bu küçük hareketin arkasında insanın en eski duygularından biri durur: güzel olanın elimizden alınacağı korkusu. Giriş, okura kitabın bakış açısını bu hareket üzerinden tanıtır.

BÖLÜM 1

Dile yapışan tarih

Unutulan olayın dilde süren şakası

Olay unutuldu, cümle kaldı. Her gün ağzımızdan çıkan bir deyimin içinde unutulmuş bir esnaf, bir saray, bir kavga yaşıyor. Yolculuğa buradan, dilin hafızasından başlıyoruz.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Pabucu dama atılan kimdi?

BU BÖLÜMDE

• Pabucu dama atılmak
• Dolap çevirmek
• Çizmeyi aşmak
• Turnayı gözünden vurmak
• Ateş pahası
• Göz boyamak
• İpliği pazara çıkmak
• Foyası meydana çıkmak
• Mürekkep yalamak
• Osmanlı tokadı

BÖLÜM 2

Doğum ve çocukluk

Korumanın telaşı, karşılamanın sevinci

Bir bebeğin dünyaya gelişi hem en büyük sevinç hem en savunmasız an. Kırkı çıkana kadar süren telaş, kırmızı kurdele, diş buğdayında önüne konan kalem ve makas.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Sevilen bebeğe neden “ne çirkin” denir?

BU BÖLÜMDE

• Kırklama
• Lohusaya kırmızı kurdele
• Sevilen bebeğe “ne çirkin” demek
• Göbek bağını gömmek
• Bir yaşına kadar ayna göstermemek
• Diş buğdayı ve meslek seçtirme
• Satılmış, Dursun: ölümü şaşırtan adlar
• İlk saçın ağırlığınca sadaka

BÖLÜM 3

Aşk, söz ve düğün

Birleşmenin sevinci ve kaygısı

İki insanın, iki ailenin birleştiği gün: kahveye konan tuz, eşikten kucakta geçiş, kınada ağlayan gelin, ayakkabının altına yazılan isimler.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Tektaş pırlanta sandığımız kadar eski mi?

BU BÖLÜMDE

• Tuzlu kahve
• Kına gecesi
• Gelini eşikten kucakta geçirmek
• Alyansın sol elin dördüncü parmağına takılması
• Gelin ayakkabısının altına isim yazmak
• Nikâhta ayağa basmak
• Gelin testisi kırmak
• Tektaş pırlanta
• Eski, yeni, ödünç, mavi

BÖLÜM 4

Ev, eşik ve komşu

Yuvanın güveni, komşuluğun sıcaklığı

Ev, dünyanın içinde çizdiğimiz güvenli çizgi; eşik o çizginin kendisi, komşu da çizginin öbür yanındaki akraba.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Yeni eve neden önce ekmek ve tuz girer?

BU BÖLÜMDE

• Eşiğe basmamak
• Kapıya at nalı asmak
• Yeni eve önce ekmek ve tuz
• Yeni eve insandan önce kedi
• Pencere pervazını maviye boyamak
• Gece dışarı çöp atmamak
• “Ev alma, komşu al”
• “Komşu komşunun külüne muhtaç”

BÖLÜM 5

Sofra, ekmek ve tuz

Paylaşmanın ve aidiyetin tadı

Sofra bir arada olmanın en eski biçimi. Yere düşen ekmeği öpmek, kadeh kaldırırken göz göze bakmak, büyük başlamadan başlamamak.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Tuz neden elden verilmez?

BU BÖLÜMDE

• Yere düşen ekmeği öpüp alna koymak
• Tuzu elden vermemek
• Omzun üstünden tuz atmak
• Kadeh kaldırmak ve “şerefe”
• Bıçağı elden vermemek
• Sofra büyüğü başlamadan başlamamak
• Telveden fal
• “Tuz ekmek hakkı”

BÖLÜM 6

İş, pazar ve zanaat

Emeğin gururu, itibarın dili

Çalışmak, kazanmak, görünmek. Siftah parası, gece para saymamak, bahşiş, ve ustanın çırağa kolay kolay vermediği püf noktası.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Siftah parası neden harcanmaz?

BU BÖLÜMDE

• Siftah parası
• Gece para saymamak
• Bahşiş
• Püf noktası
• Sıfırı tüketmek
• İlk kazanılan parayı saklamak
• “Kolay gelsin”
• “Bereketli olsun”

BÖLÜM 7

Güçlünün karşısında

Eğilen dil, dik duran onur

Saray, kışla, mahkeme gitti; dili kaldı. Gücün karşısında konuşmanın, selamlaşmanın, boyun eğip onuru korumanın kalıpları.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Neden hâlâ “efendim” deriz?

BU BÖLÜMDE

• “Efendim”, “Devletim”: makam hitapları
• “Baş üstüne”, “Emredersiniz”
• El etek öpmek
• Sürgün yemek
• El koymak
• Asayı eline almak

BÖLÜM 8

Yol, misafir ve uğurlama

Ayrılığın hüznü, dönüşün umudu

Giden her yolcu biraz belirsizliğe gider, gelen her misafir biraz bereket getirir. Arkasından su dökülür, ev süpürülmez, dönüşü müjdelenir.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Yolcunun arkasından neden su dökülür?

BU BÖLÜMDE

• Yolcunun arkasından su dökmek
• Gidenin arkasından ev süpürmemek
• Arkana dönüp bakmamak
• Yola sağ ayakla çıkmak
• Sarı çiçek vermemek
• Yol ayrımında taş üstüne taş
• Misafire kahvenin yanında su
• “Gözü yolda kalmak”

BÖLÜM 9

Beden, hastalık ve rüya

Bedeni anlamaya çalışmak

Beden kendi bildiğini okur: kulak çınlar, göz seğirir, avuç kaşınır. İnsan bu işaretlere yüzyıllardır bir anlam biçiyor.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Hapşırana neden “çok yaşa” denir?

BU BÖLÜMDE

• Hapşırana “çok yaşa”
• Kulak çınlaması: biri anıyor
• Avuç kaşınması
• Gece tırnak kesmemek
• Rüyayı suya anlatmak
• Rüyada diş dökülmesi
• Karabasan
• Göz seğirmesi

BÖLÜM 10

Talih, uğur ve nazar

Kontrol edilemeyene hükmetme isteği

Şansa, göze, kadere karşı insanın küçük önlemleri: tahtaya vurmak, nazar boncuğu, merdiven altından geçmemek.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Kırılan ayna neden yedi yıl?

BU BÖLÜMDE

• Tahtaya vurmak
• Nazar boncuğu
• Kurşun dökmek
• Merdiven altından geçmemek
• Kara kedi
• Kırılan ayna
• Dilek ağacına çaput bağlamak
• Lades
• Cuma ve on üç

BÖLÜM 11

Zaman, günler ve bayramlar

Birlikte kutlamanın neşesi

Takvim bir kutlama ve bekleyiş haritası: düşen cemre, Hıdırellez'de gül ağacı, Nevruz ateşi, yılbaşında kapıda kırılan nar.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Salı neden uğursuz sayılır?

BU BÖLÜMDE

• Hıdırellez'de dilek
• Nevruz'da ateş üstünden atlamak
• Yılbaşında nar kırmak
• Cemrenin düşmesi
• Salı günü iş yapmamak
• Kırkikindi yağmurları
• 1 Nisan şakaları
• Gece ıslık çalmamak

BÖLÜM 12

Doğa, hayvan ve hava

Doğanın işaretlerini okuma merakı

Hayvanlar ve gökyüzü haber verir: leyleğin havada görülmesi, horozun vakitsiz ötmesi, kedinin yüzünü yıkaması, çömçe gelinle yağmur duası.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Baykuş neden kötü haberci sayılır?

BU BÖLÜMDE

• Baykuşun ötmesi
• “Karga gak dedi”
• Leyleği havada görmek
• Çömçe gelin
• Ceviz ağacının altında uyumamak
• Horozun vakitsiz ötmesi
• Kedinin yüz yıkaması ve yağmur
• Uğur böceği

BÖLÜM 13

Söz, selam, yemin ve dua

Saygının ve kelimenin gücü

Kelime hem saygı hem büyü: selam, “maşallah”, “ağzından yel alsın”, ekmek üzerine yemin, “ocağın sönsün”.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

“Ağzından yel alsın” ne demek?

BU BÖLÜMDE

• Selam vermek, selam almak
• “Maşallah” ve “tü tü”
• “Ağzından yel alsın”
• El öpüp alna koymak
• Ekmek üzerine yemin
• “Ocağın sönsün” bedduası
• Serçe parmağıyla söz
• “İnşallah”

BÖLÜM 14

Ölüm ve yas

Yokluğa katlanmak, anmayı sürdürmek

Ölüm insanın baş edemediği son şey. Aynalar örtülür, helva kavrulur, mezar taşına kuşlar için su çukuru açılır.

BU BÖLÜMÜN SORUSU

Ölüm evinde aynalar neden örtülür?

BU BÖLÜMDE

• Ölüm evinde aynaları örtmek
• Helva kavurmak
• Mezara bir avuç toprak
• Mezar taşında kuş suluğu
• Mezarlıktan çıkarken arkaya bakmamak
• Cenaze geçerken ayağa kalkmak
• “Başınız sağ olsun”
• Ölünün arkasından iyi konuşmak